Dla rodziców

Na co powinniśmy zwrócić uwagę w tym szczególnym dla naszego dziecka okresie?

Okazuje się, że za wieloma wadami wymowy stoi szereg czynników będących nie tylko przeszkodą w prawidłowym rozwoju mowy ale wręcz jego przyczyną. W okresie przedszkolnym szczególnie w wieku 3 lat następuje gwałtowny przyrost słownictwa, co często przy nadal nie w pełni sprawnym aparacie artykulacyjnym może skutkować pojawieniem się trudności w sferze wykonawczej mowy, a nieprawidłowości w obszarze ruchowym często mogą mieć wpływ na trudności artykulacyjne i pojawiające się „znikąd” wady wymowy.  Od 3 r.ż. wiele maluchów rozpoczyna swoją przygodę z przedszkolem, natomiast ich rodzice rozpoczynają  nierówną walkę z infekcjami.

Wiele dzieci w pierwszym roku edukacji przedszkolnej na zajęciach zjawia się sporadycznie, a krótkie okresy obecności przeplatane są znacznie dłuższymi okresami choroby i dochodzenia do zdrowia. Warto wtedy bacznie przyglądać się dziecku.

Co powinno zaniepokoić?

Przede wszystkim słuch malca, jeśli zaczyna on gorzej reagować na kierowane do niego komunikaty, dopytuje o powtórzenie polecenia, a rodzic ma wrażenie, że dziecko gorzej słyszy… nie warto zwlekać! Przedłużające się infekcje mogą skutkować powiększeniem migdałów podniebiennych oraz trzeciego migdała, (co nie zawsze, ale może powodować osłabienie reakcji słuchowych) czy gromadzeniem się płynu w przewodzie słuchowym (powodującym niedosłuch przewodzeniowy) – w takich przypadkach interwencja laryngologa jest koniecznością.

Jak taki stan rzeczy wpływa na mowę naszych dzieci?

Nie dzieje się tak w każdym przypadku, ale czasami powiększone migdały mogą powodować powstawanie wad wymowy, jak popularne i będące koszmarem sennym wielu logopedów seplenienie interdentalnie. Trudności z oddychaniem i nieprawidłowy – ustny tor oddechowy, wpływają zaś bezpośrednio na pozycję spoczynkową języka osłabiając jego pracę i wpływając na trudności w fizjologicznym pojawianiu się głosek dentalizowanych oraz często głoski [r]. Zaburzenia słuchu w tzw. „złotym okresie rozwoju mowy” bardzo często wpływają na utrwalenie prawidłowego wzorca słuchowego wyrazu, a nie „wyłapane” przez rodzica nieprawidłowości słuchowe powodują problemy z zapisem tychże wyrazów w przyszłości,  kiedy nasze dziecko osiągnie wiek szkolny. Nie zawsze powstałe wówczas i utrwalone nieprawidłowości nie pozostawiają po sobie śladu. Im dłużej niedosłuch trwa, tym dziecko ma więcej czasu na utrwalenie wszelkich nieprawidłowych wzorców i tym więcej nakładu pracy zarówno ze strony logopedy, rodzica jak również dziecka będzie wymagało ich skorygowanie. Stąd pamiętajmy regularna kontrola słuchu dziecka jest jednym z najistotniejszych czynników rozwoju mowy. Jako rodzice powinniśmy również pamiętać, że nie tylko infekcje mogą wpływać na słuch naszych dzieci. Zbyt głośna muzyka, nieprawidłowa higiena uszu, jak również różne drobne elementy otoczenia, które w kreatywnych zabawach dzieci znajdują w cudowny sposób drogę do przewodów słuchowych mogą spowodować pogorszenie słuchu i co za tym idzie wpłynąć na mowę dziecka i jej rozwój.

Warto również pamiętać, że w okresie przedszkolnym czyli od 3-6 roku życia, warto sprawdzić czy mowa naszego dziecka rozwija się prawidłowo. Jeśli nasz 3-latek wypowiada tylko pojedyncze wyrazy, bądź związki wyrazowe – nie warto zwlekać, oznacza to, że rozwój jego mowy jest opóźniony i wymaga stymulacji. Przyczyna może być różna począwszy od wspomnianych już problemów związanych ze słuchem, małego zasobu słownikowego wynikającego, np. ze spędzania zbyt dużej ilości czasu przed telewizorem, telefonem, tabletem nie zaś w kontakcie z „żywą mową” podczas czytania książek, kreatywnych zabaw, czy zwykłej rozmowy z dzieckiem. Opóźniony rozwój  mowy czasami nie dotyczy tylko mowy czynnej, czyli tego ile nasze dziecko mówi, ale również mowy biernej – czyli tego ile rozumie. Maluch może mówić dużo, ale jego rozumienie będzie nieadekwatne do wieku. Nie będzie potrafił odpowiedzieć na pytania nie wykona polecenia – nie dlatego, że nie chce ale dla tego, że po prostu go nie rozumie. I znowu im szybciej takie trudności zostaną zdiagnozowane przez specjalistę, tym szybciej można zainterweniować i wdrożyć odpowiednie oddziaływania terapeutyczne.

Trudności w zakresie mowy i artykulacji nie dotyczą wyłącznie młodszych dzieci. Wielokrotnie rodzice zgłaszają się do logopedy z dziećmi, z tym, że zgłaszane przez nich problemy dotyczą często warstwy artykulacyjnej wypowiedzi. Do najczęściej diagnozowanych w tym okresie wad wymowy zaliczają się sygmatyzm głosek szumiących, seplenienie interdentalnie i pararotacyzm lub rotacyzm. Sygmatyzm głosek szumiących oraz pararotacyzm – rozpatrywany wyłącznie jako zamiana głoski [r] na [l] jest dopuszczalny fizjologicznie u dzieci młodszych. Jeśli nasz 5 latek nie mówi głosek szumiących jest to już wada wymowy, natomiast jeśli czyni tak 3-4 latek – traktujemy to jako normę. Jeśli 6 latek nie wymawia głoski [r] jest to już wada wymowy. Natomiast jeśli dziecko realizuje już od najmłodszych lat głoskę [r] jako [j]  albo jakąkolwiek inną głoskę, wtedy traktujemy to jako patologię. By prawidłowo ocenić, czy nasze dziecko może mieć w przyszłości wadę wymowy wskazana jest konsultacja z logopedą, który oceni ruchomość artykulatorów oraz ich sprawność, sprawdzi budowę aparatu artykulacyjnego i w razie konieczności pokieruje do laryngologa lub zasugeruje podcięcie wędzidełka podjęzykowego w przypadku jego skrócenia (skrócenie wędzidełka podjęzykowego, zależnie od jego stopnia powoduje trudności w wymowie głosek szumiących czy głoski [r], może powodować również napięcia w stawie skroniowo-żuchwowym).  Zaleci również odpowiednie ćwiczenia, by jak najefektywniej zapobiegać wadom wymowy. Szybka diagnoza i podjęcie terapii logopedycznej pozwoli na skrócenie czasu jej trwania i pozwoli dziecku na osiągnięcie maksimum możliwości artykulacyjnych i komunikacyjnych. 

Patrycja Jokiel – Węglorz neurologopeda