Dla rodziców

Stój prosto! mówi nauczyciel, a dziecko nie wie co to znaczy. Bo nie czuje swojego ciała. Nie dlatego, że nie chce. Tylko dlatego, że propriocepcja - zmysł czucia głębokiego działa u niego inaczej. To właśnie propriocepcja mówi dziecku, gdzie jest jego ręka, czy siedzi prosto i jak mocno trzeba przytulić, aby nie przewrócić kolegi. W grupie przedszkolnej zakłócenie tego zmysłu oznacza:

• ciągłe wiercenie się na dywanie
• niezgrabność, nieuważność, lenistwo
• problemy z ubieraniem się, rysowaniem, siadaniem w kole
• brak kontroli nad ciałem, nieumyślne popchnięcia, zbyt mocne uderzenia
• często ocenianie zamiast zrozumienia

Propriocepcja jest zmysłem czucia, obejmującym świadomość przestrzennego i mechanicznego stanu układu mięśniowo-szkieletowego. Receptory proprioceptywne znajdują się w mięśniach, ścięgnach i więzadłach. Umożliwia rozpoznanie wzajemnych ułożeń poszczególnych części ciała względem siebie, jest zmysłem świadomości ciała. Ma ogromne znaczenie dla kształtowania się sfery ruchowej, a w szczególności dla kształtowania nawyków i nowych umiejętności. Dzieci uczą się ruchów poprzez odczuwanie. Czując ruch czujemy przeniesienie środka ciężkości, wydłużenie obciążonej strony ciała. Powtarzając wzorce ruchowe dochodzi do ich automatyzacji.

System proprioceptywny jest związany nie tylko z układem mięśniowo-powięziowym, którego funkcję bezpośrednio kontroluje. Sygnały proprioceptywne są przekazywane również do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie integrują się z informacjami z innych układów sensorycznych, takich jak układy wzrokowy i przedsionkowy, w celu stworzenia ogólnej reprezentacji pozycji ciała, ruchu
i przyspieszenia. Dzięki takim informacjom mózg może zabezpieczyć odpowiednią pracę mięśni, by zapewnić stabilność i równowagę.

Propriocepcja wiąże się z odczuwaniem mechaniki ruchu, gdy którakolwiek część ciała porusza się, to odpowiada jako całość. Brak możliwości odbioru wrażeń czuciowych, nieprawidłowości w zakresie wewnętrznych połączeń ulegają zakłóceniom przy braku ruchu i prowadzą do chronicznych napięć mięśni. Nieprawidłowa postawa ciała może być efektem nawykowych, utrwalonych wzorców napięć w ciele. Ciało reaguje na każdą sytuacje jako całościowy system. Propriocepcja jest zdolnością do odczuwania swojej fizyczności.

Fizyczność i emocjonalność łączą się ze sobą nawzajem.

Zmysł propriocepcji może zostać utracony lub osłabiony na skutek chorób, schorzeń genetycznych, infekcji wirusowych i urazów. Obserwuje się również nieprawidłowości w funkcjonowaniu zmysłu propriocepcji u dzieci z nieprawidłowościami przetwarzania sensorycznego. Deficyty sensoryczne są często wynikiem braku doświadczeń sensomotorycznych. Każda nowa umiejętność motoryczna powstaje na bazie wcześniejszych doświadczeń. Deficyty te mogą powstać na skutek uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) lub niedojrzałości mózgu u dzieci z grupy tzw. ryzyka ciążowo-porodowego. Wszelkie dysfunkcje OUN powodują zaburzenia mechanizmu antygrawitacyjnego, którego podstawowym przejawem jest obniżone napięcie mięśniowe. Zaburzenia napięcia mięśniowego mają różne natężenie, ale zawsze utrudniają proces rozwojowy, uniemożliwiając zdobywanie adekwatnych doświadczeń sensomotorycznych.

Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na funkcjonowanie dzieci w środowisku przedszkolnym wymaga zintegrowanych działań nauczycieli i terapeutów pracujących z dzieckiem. Uwzględnienia wymagają również warunki środowiskowe, zarówno te naturalne, w tym zmienność pogody  i pór roku jak i warunki rodzinne. System edukacyjny od pierwszych chwil funkcjonowania w nim dziecka powinien się przyczyniać do rozpoznawania jego potrzeb rozwojowych i wspomagania aktywności w zakresie przetwarzania sensorycznego. W sytuacji gdy nie zostały rozpoznane zakłócenia przetwarzania sensorycznego , funkcjonowanie dziecka w placówce łączy się z wieloma obciążeniami. Dziecko wykazuje nadreaktywność na bodźce zmysłowe, podnosi poziom stresu i może wywoływać lęk, powodować wycofanie bądź powodować agresję. Deficyty propriocepcji generują liczne problemy, w tym wolne i nieprecyzyjne wykonywanie czynności, obniżenie sprawności manualnej, słabą koordynację ruchową, współruchy, nieprawidłową pozycje ciała, wolne tempo pisania, niekończenie rozpoczętych zadań, problemy z koncentracja uwagi, używanie nieadekwatnej siły (często zbyt dużej) do zadania. Ruch, docisk, zabawy siłowe, to wszystko może pomóc.

mgr Magdalena Lipska

1.     Emich-Widera E., Palicka I., Przybyła O., Kazek B. „Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne” PZWL Warszawa 2025

2.     Matyja M., Domagalska M., „Podstawy usprawniania neurorozwojowego według Berty i Karla Bobathów” Katowice 1997

3.     Matyja M., Gogola A., „Edukacja sensomotoryczna niemowląt” Katowice 2007 wyd.II

4.     Tecklin J.S. „ Fizjoterapia pediatryczna”, PZWL Warszawa wyd.I